Wstęp

Okres dorastania i wczesnej młodości jest bardzo podatny zarówno na wpływy zewnętrzne, jak i osobiste poszukiwanie odpowiedzi na pytania egzystencjalne (kim jestem?; co wybrać?; kogo naśladować? itp.). Młodym ludziom nie jest łatwo odnaleźć się w dorosłym społeczeństwie, zwłaszcza jeśli zmiany zachodzące w różnych aspektach życia w tym społeczeństwie są nieoczekiwane, wielokierunkowe i często niejednoznaczne pod względem etycznym, aksjologicznym czy relacji międzyludzkich, zwłaszcza tych dotyczących sfery uczuciowej.

Młodzi ludzie stanowią najbardziej żywotną i dynamiczną część społeczeństwa. Dziś jednak dzielą się oni na dwie dość wyraźnie wyodrębnione grupy. Z jednej strony mają duży potencjał i kreatywność w pozytywnym tego słowa znaczeniu; z drugiej czas popandemiczny wyraźnie ujawnił narastające u wielu z nich stany niepewności co do przyszłości, objawiające się zwłaszcza pogłębianiem kryzysów osobowościowych, relacyjnych i egzystencjalnych. Młodzi należący do tej drugiej kategorii, a jest ich niemało, często pragną być "niewidzialni", mówią o braku sensu życia, stają się ofiarami zbiorowej narracji, która nie postrzega ich jako protagonistów własnego życia i nie pozostawia im zbyt wiele miejsca na zaplanowanie lepszej przyszłości (Agenzia Nazionale, 2022) ^[1]. W niniejszym opracowaniu zostanie uwzględniona przede wszystkim sytuacja młodych we Włoszech.

1. Problem definiowalności okresu młodości

Określenie "młody" jest używane powszechnie. Po pierwsze dlatego, że ma ogólnie pozytywny wydźwięk i otwiera perspektywy na przyszłość, po drugie, zwiększa poziom satysfakcji emocjonalnej, a po trzecie dlatego, że zyskało dużą popularność w przestrzeni mediów. O młodości możemy mówić z punktu widzenia rozwoju fizycznego i/lub biologicznego; możemy mówić o rozwoju emocjonalnym, poznawczym, społecznym, religijnym i prawdopodobnie o kilku innych.

Termin "młodzież" jest często rozpatrywany na dwóch poziomach: W oparciu o psychologię i pedagogikę definiuje się ją najczęściej jako kategorię wiekową jednostek, które znajdują się w fazie przejściowej (fazie młodości) pomiędzy dzieciństwem a dorosłością, której celem jest osiągnięcie pełnej dojrzałości w toku socjalizacji i rozwoju (…); w naukach społecznych najczęściej definiuje się ją jako grupę społeczną lub kategorię społeczno-demograficzną, która dzięki swojej młodości i dynamizmowi może stać się czynnikiem zmiany społecznej i wpłynąć na przemianę całego społeczeństwa (Galas, 2004, 327). Klasyfikując kategorię młodych ludzi, powołujemy się na następujące kryteria: biologiczne, psychologiczne, pedagogiczne, społeczne, ekonomiczne, prawne (tamże, 327-330). Każde z tych kryteriów może być stosowane na płaszczyźnie analizy osobowości, relacji społecznych, rozwoju poznawczego, emocjonalnego czy duchowego.

We współczesnych społeczeństwach rozwiniętych granice pomiędzy różnymi okresami tradycyjnych cykli życiowych wydają się coraz bardziej zatarte. Nie ma już prawdziwych rytuałów przejścia w dorosłość, nawet jeśli za takie uważa się pięć następujących progów:

- zakończenie studiów i/lub szkolenia,
- wejście w świat pracy,
- opuszczenie domu rodzinnego,
- zawarcie małżeństwa,
- podjęcie obowiązków macierzyńskich i ojcowskich (Mion, 2008).

Ostatnie lata pokazują nam radykalną zmianę sposobów przekraczania tych progów: istnieje tendencja do opóźniania każdego z przejść, nieprzestrzegania ich kolejności, zwiększania dystansu między czasem pierwszego i ostatniego (tamże).

W przypadku Europy można wyróżnić cztery modele moratorium psychospołecznego dotyczącego młodzieży (tamże):

Model śródziemnomorski - charakteryzuje się wydłużeniem lat nauki, niepewnością zatrudnienia i przedłużającym się zamieszkaniem z rodzicami, nawet po osiągnięciu niezależności ekonomicznej.
Model nordycki - młodzi ludzie wcześnie opuszczają dom, żyją samotnie lub w konkubinacie, co nie musi być wstępem do zawarcia małżeństwa. Zresztą samo małżeństwo, jeśli nawet zostanie zawarte, jest opóźnione, podobnie jak decyzja o posiadaniu dzieci.
Model francuski, który ma wspólną cechę ze śródziemnomorskim: tendencję do przedłużania studiów, a z nordyckim - dłuższy odstęp czasowy pomiędzy opuszczeniem domu rodzinnego a zawarciem małżeństwa.
Model brytyjski - młodzi ludzie wcześniej kończą naukę, wchodzą na rynek pracy i zawierają związek małżeński, ale opóźniają posiadanie dzieci.

Generalnie w literaturze znajdujemy podział wieku młodzieżowego przedstawiany w następujący sposób:
o nastolatki (13/14-18/19),
o młodzież (18/19-24/25),
o młodzi dorośli (25-35 lat) (Galas, 2004; Le Breton, 2016).

Zaproponowane w ten sposób granice są z pewnością powiązane zarówno z uwarunkowaniami kulturowymi, jak i gospodarczymi poszczególnych obszarów geograficznych.

2. Sytuacja popandemiczna i młodzież

Początkowo covid-19 dotknął głównie najwrażliwszą część naszego społeczeństwa, czyli osoby starsze, ponieważ to one były najbardziej narażone na ryzyko zarażenia i konsekwencje choroby. Jednak podczas trwania pandemii uwydatniono jej wpływ na wszystkie segmenty populacji i w różnych wymiarach życia codziennego. W czasie pandemii wielu młodych ludzi zrewidowało swoje plany życiowe, niektórzy przestali się uczyć lub stracili pracę, wielu znalazło się (i wielu nadal znajduje) w sytuacji cierpienia fizycznego i/lub psychicznego. Są to młodzi ludzie, którzy czują się osamotnieni, boją się zatłoczonych miejsc, stają się przewrażliwieni na punkcie własnego zdrowia, a w przemianach rozwojowych swojego ciała odczuwają dyskomfort osobisty i pokoleniowy (Agenzia Nazionale, 2022).

W sytuacji Włoch, która z pewnością pokrywa się częściowo z sytuacją w innych krajach europejskich, można wyróżnić trzy główne tematy dotyczące kondycji młodzieży w ostatnich latach:

Coraz więcej młodych ludzi cierpi z powodu problemów ekonomicznych, relacyjnych, psychologicznych.
Młodzi ludzie coraz częściej decydują się na wyjazd za granicę - i to nie tymczasowo, jak to często robią młodzi, ale na stałe.
Nawet pozornie zintegrowani młodzi ludzie odmawiają sobie możliwości założenia rodziny i posiadania dziecka lub maksymalnie ją odkładają (tamże).

Najpierw pandemia, potem wieści o wojnie na Ukrainie, teraz konflikt w Gazie i Izraelu wywierają silny wpływ na zdrowie psychiczne młodych pokoleń w Europie. Boją się one możliwości pozostania na łasce nagłych, nieprzewidywalnych wydarzeń o charakterze globalnym. Poniżej przedstawiamy niektóre dane z badań pokazujące ogólną sytuację młodych ludzi w zakresie ich zdrowia psychicznego.

W badaniu dotyczącym internetowych banków danych (PubMed, Scopus i Web of Science) przeprowadzonym od stycznia 2020 roku do grudnia 2022 roku, którego celem było zbadanie objawów lęku, depresji i zespołu stresu pourazowego u dzieci i młodzieży (przed 18. rokiem życia), wyniki wskazują na wzrost przynajmniej jednego zaburzenia psychicznego (o 23,8%). Łączna częstość występowania lęku, depresji i PTSD (Post-Traumatic Stress Disorder - zespół stresu pourazowego) wyniosła 26%, przy czym wyższe występowanie lęku zaobserwowano w Europie niż w świecie (Alizadeh i in., 2023).

UNICEF Włochy i Biuro UNICEF na Europę i Azję Środkową (ECA), przy wsparciu technicznym Instytutu Badawczego UNICEF Innocenti (IRC) we Florencji, przeprowadziły w 2020 roku badanie ankietowe w internecie, które skupiało się na poczuciu zadowolenia z życia, na relacjach międzyludzkich, na sytuacji ekonomicznej, na dobrym samopoczuciu w szkole, pracy i środowisku oraz na zdrowiu. W ankiecie wzięło udział ponad 2000 młodych ludzi w wieku od 15 do 19 lat. Główne wyniki wskazują, że są oni na ogół zadowoleni ze swojego życia, pozytywnie nastawieni do środowiska i relacji społecznych, zaniepokojeni natomiast sytuacją ekonomiczną i zdrowotną (UNICEF, 2020).

W badaniach przeprowadzonych w Irlandii, stosując metodę ankiety, prześledzono wpływ izolacji na zdrowie psychiczne 16-latków. Wyniki analizy regresji wykazały, że wskaźniki złego zdrowia psychicznego dotyczyły przede wszystkim kobiet, a także osób identyfikujących się jako nieheteroseksualne. W możliwościach komentarzy tych badań młodzi ludzie zgłaszali poważne obawy dotyczące swojego zdrowia psychicznego i wyników w nauce. Uważali również, że podczas izolacji ich potrzeby nie były traktowane tak samo priorytetowo jak potrzeby dorosłych (Lloyd i in., 2023).

W odniesieniu do krajów skandynawskich, które zasadniczo potwierdzają dane z pozostałych krajów europejskich, podkreśla się, że pandemia covid-19 wzmocniła istniejące już wyzwania dotyczące zdrowia psychicznego i dobrostanu młodzieży. Już wcześniej istniejąca literatura wskazywała na wysoki poziom problemów ze zdrowiem psychicznym, takich jak doświadczana samotność, stresy, negatywne emocje, nie wystarczająca ilość snu, bóle somatyczne oraz wzrost liczby osób, u których zdiagnozowano potrzebę leczenia psychiatrycznego (Jeppesen i in., 2020; Rasmussen i in., 2019). Powody tej kumulacji wyzwań są złożone, ale niektóre wyjaśnienia obejmują nadmierny wzrost oczekiwanej wydajności, zbyt wymagający system edukacji, korzystanie z mediów społecznościowych (Krogh, 2023), cyfryzację (Ottosen, Andreasen, 2020) i indywidualizację (Niclasen, Lund, Obel, 2016). W związku z tą sytuacją istnieje pilna potrzeba włączania młodych ludzi w projekty badawcze ze szczególnym uwzględnieniem wyzwań związanych ze zdrowiem psychicznym i potencjalnych rozwiązań poprawiających to zdrowie (Herbers Poulsen, 2024).

Bardzo ciekawe badanie dotyczące zachowań zdrowotnych dzieci w wieku szkolnym przeprowa-dzono we Włoszech w okresie po pandemii w 2022 roku. Badanie, metodą kwestionariusza, przeprowadzono na reprezentatywnej we wszystkich regionach tego kraju próbie młodych ludzi w wieku 11, 13, 15 lat i 17 lat. W sumie wzięło w nim udział ponad 89 tysięcy chłopców i dziewcząt, ponad 6 tysięcy klas i ponad 1800 szkół (https://www.quotidianosanita.it, 2023). Zbadano wpływ, jaki środki dystansujące takie jak blokady, zamykanie szkół, kształcenie na odległość (DAD), zamknięcie ośrodków sportowych z powodu pandemii wywarły na życie młodych ludzi. Dane ukazują pozytywny wpływ tych środków na relacje chłopców i dziewcząt z rodzinami oraz na wyniki w nauce, a jednocześnie negatywny ich wpływ na życie jako całość i na zdrowie psychiczne młodych (radzenie sobie z emocjami, stresem) (tamże).

3. Kryzys relacji między młodymi ludźmi a ich przynależnością do wspólnoty

Rodowitych Włochów we Włoszech jest coraz mniej; i też coraz mniej młodych. Z około 59 milionów mieszkańców tylko jeden na pięciu to człowiek młody (11 661 346 osób w wieku od 18 do 36 lat, co stanowi 19,8% całego społeczeństwa). W ciągu ostatnich 20 lat, podczas gdy populacja Włoch wzrosła o ponad 2 miliony mieszkańców, zmniejszyła się jednocześnie liczba młodych ludzi - o około 4 miliony (Agenzia Nazionale, 2022).

Obok tego niżu demograficznego notuje się wśród młodych swoisty kryzys relacji widziany z perspektywy społecznej i międzypokoleniowej; kryzys między dorastającym (młodym) człowiekiem a jego przynależnością wspólnotową (rodziną, instytucjami, społeczeństwem). Wobec społeczeństwa osoba może zająć dwie skrajne i niebezpieczne dla siebie i społeczeństwa postawy: agresywność i bierność ("wycofanie"). Poniżej zaprezentujemy trzy przejawy młodzieńczej bierności w stosunku do współczesnej rzeczywistości pokowidowej.

3.1. Samoizolacja ("wycofanie społeczne")

W ostatnich latach, szczególnie właśnie po pandemii, obserwuje się stopniowy wzrost liczby przypadków samoizolacji wśród młodych ludzi z krajów rozwiniętych. Zjawisko to, zwane hikikomori, po raz pierwszy zaobserwowano w Japonii pod koniec lat 80. XX wieku, a z czasem rozprzestrzeniło się ono na cały świat, szczególnie w krajach uprzemysłowionych (Saitou, Angels, 2013; Cerutti i in., 2021). Można zatem postawić hipotezę, że zjawisko wycofania społecznego trzeba postrzegać jako uniwersalne, dotyczące współczesnego życia społecznego (Kato, Shinfuku, Tateno, 2020).

Ogólnie rzecz biorąc, wycofanie społeczne można uznać za przejaw wielowymiarowego charakteru dystresu (w ten sposób określa się część negatywną zjawiska stresu), wynikającego z interakcji wielu czynników indywidualnych i środowiskowych (Bagnato, 2017). W literaturze przedmiotu często wskazuje się społeczeństwo, rodzinę i szkołę jako podstawowe środowiska, w których zachodzą interakcje wpływające na dobrostan młodych ludzi (Bagnato, 2017; Lancini, 2020). Znacznie mniejsza część literatury skupia się na roli świata wirtualnego jako środowiska relacji młodych ludzi. Badania na ten temat wskazują, że internet nie jest główną przyczyną wycofywania się społecznego, chociaż jest czynnikiem mogącym wpływać na metody izolacji (Lancini, Cirillo, 2022). Niektórzy twierdzą jednak, że jest to czynnik, który ma wpływ na zjawisko izolacji społecznej, przenikając w coraz więk-szym stopniu życie młodzieży, co z kolei sprzyja jej nierealistycznemu postrzeganiu rzeczywistości, a to charakteryzuje także zjawisko izolacji społecznej. Znane są badania podejmujące temat świata wirtualnego jako swego rodzaju "substytutu rzeczywistości" w kontekście rozwoju młodzieży i wpływu cyfryzacji na jej ewolucyjny proces rozwoju (Lancini, 2020; Naslund i in., 2020; Gudlavallety, Radham, Gurnule, 2023). W tych badaniach widzimy próbę pogłębienia dwóch aspektów wirtualnego świata introwertycznego nastolatka. Z jednej strony obecność w internecie może być sposobem na przełamanie poczucia izolacji oraz pomostem do kontaktu i komunikacji ze światem zewnętrznym (Kato i in., 2020; Lancini, 2020), z drugiej strony może działać jako "wirtualny kompensator" dla osób, które czują się zagrożone, zapewniając im "świat chroniony", w którym mogą się ukryć przed trudnościami związanymi z dorastaniem i relacjami ze światem realnym (Vicari, Pontillo, 2022). Ciekawym polem badawczym jest weryfikacja hipotezy, że świat nowych technologii, proponując wdrażanie nieosiągalnych wzorców idealnych, może napędzać u współczesnej młodzieży tendencje narcystyczne i poczucie nieadekwatności, które są istotnymi czynnikami wycofania społecznego (Lancini, 2020; Verduyn, Guguszwili, Kross, 2021).

Jeśli chodzi o propozycje interwencji terapeutycznych wobec nastolatków i młodych ludzi, to powinny one mieć na celu rozwijanie zasobów psychicznych młodego człowieka, poprawę jego umiejętności społecznych i oferowanie mu możliwości znaczących doświadczeń społecznych (Formella, 2015; Vicari, Pontillo, 2022). Programy interwencyjne powinny uwzględniać także możliwości wsparcia młodych ludzi w zarządzaniu swoją obecnością w sieci wirtualnej (Borgen, Domoff, 2023; Lancini, 2020).

3.2. FoMO

Zjawisko to nazwano "strachem przed przegapieniem" (FoMO - Fear of Missing Out). Zostało ono opisane jako powszechna obawa, że inni mogą mieć satysfakcjonujące doświadczenia, podczas których my jesteśmy nieobecni, oraz chęć pozostania w stałym kontakcie z tym, z czym mają kontakt inni (Przybylski i in., 2013). Inaczej mówiąc, jest to forma ciągłego niepokoju, obawa, że zostanie się "w tyle", że nie zostanie się "zaktualizowanym", uwzględnionym lub udostępnionym innym, poczucie "niedopasowania", strach, że inni mnie nie zauważą i w związku z tym zostanę uznany za osobę, która już nie istnieje (Meradaputhi i in., 2022). Młodzież postrzega tę ewentualność jako bardzo istotne zagrożenie dla swojej samooceny w procesie dorastania, dlatego stara się unikać owego "stanu niebycia", angażując się w ciągłe poszukiwanie informacji i interakcję z doświadczeniami innych, zwłaszcza przyjaciół i rówieśników. W tym okresie życia wzrasta wrażliwość na tzw. monitoring społeczny, który dotyczy nie tylko tradycyjnego świata relacji rodzinnych, szkolnych czy rówieśniczych, ale także tego wirtualnego. Istnieje zjawisko percepcji sygnałów pochodzących z otaczającego świata, które wyraża się w tzw. wyimaginowanej publiczności (Elkind, 1967). Media społecznościowe mają podobne cechy, oferując sieci społecznościowe skierowane do jednostki i "wirtualnej publiczności", zawsze obecnej i potencjalnie zawsze dostępnej.

Warto zaznaczyć, że wdrożenie w internetowych komunikatorach funkcji wyświetlania wskazujących, czy dostarczona wiadomość została również przeczytana, przyczyniło się m.in. do powstania swego rodzaju "normy trwałej więzi". W związku z tym nastolatki doświadczają intensywnych stanów lęku, jeśli nie otrzymują na czas informacji zwrotnej od rodziców, a tym bardziej od rówieśników. Wykazano, że około jeden na czterech nastolatków regularnie doświadcza znacznego poziomu stresu wynikającego z konieczności odpowiadania na dużą liczbę wiadomości (Valkenburg, Peter, 2011).

3.3. NEET

Akronim NEET (Not in Education, Employment or Training) można przetłumaczyć jako ani-ani (ani nie studiuję, ani nie pracuję, ani się nie szkolę). Po raz pierwszy zastosowano go w Wielkiej Brytanii pod koniec lat 80. XX wieku jako alternatywny sposób kategoryzowania młodych ludzi w następstwie zmian w polityce zasiłków dla bezrobotnych. Od tego czasu w UE wzrosło na poziomie politycznym zainteresowanie grupą NEET, a w prawie wszystkich państwach członkowskich stworzono definicje równoważne z NEET (Fondazione Europa, 2011).

Do tej grupy zaliczają się zazwyczaj osoby w wieku od 15 do 24 lat, które, niezależnie od poziomu wykształcenia, pozostają poza zatrudnieniem i edukacją, w związku z czym są bardziej narażone na wykluczenie społeczne i z rynku pracy.

Według danych ISTAT (Instytut Statystyki) we Włoszech wskaźnik tego zjawiska osiągnął w tym kraju najwyższe miejsce wśród państw europejskich, z odsetkiem 19% w 2022 roku. Większość młodzieży NEET mieszka na południu (62%), mniej (38%) na północy. Według Eurostatu w 2022 roku 11,7% młodych ludzi w wieku od 15 do 29 lat w UE nie było zatrudnionych ani nie uczestniczyło w kształceniu i szkoleniu (Eurostat, 2023).

Poniżej przedstawiamy niektóre czynniki sprzyjające narażeniu młodych ludzi na NEET:

o jakiś rodzaj niepełnosprawności,
o pochodzenie ze środowisk imigracyjnych,
o niski poziom wykształcenia,
o zamieszkanie w obszarach odległych od dużych miast,
o niskie dochody rodziny,
o rodzice bezrobotni,
o rodzice o niskim poziomie wykształcenia,
o rodzice, którzy się rozwiedli (Brunetti, Ferri, 2018).

Zakończenie

W dokumencie Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury zatytułowanym: Przemyślenie edukacji: w stronę globalnego dobra wspólnego? podkreśla się, że edukacja to zamierzony proces zdobywania wiedzy i rozwijania umiejętności, który pozwala na zastosowanie tej wiedzy w odpowiednich sytuacjach. Zdobywanie i angażowanie wiedzy to ostateczne cele edukacji, którym przyświecają zasady związane z typem społeczeństwa, do jakiego dążymy (ONZ, 2019, 4).

Innymi słowy, można powiedzieć, że edukacja jest procesem zmiany indywidualnej i społecznej, i należy ją postrzegać jako czynnik mogący modyfikować więzi pomiędzy społeczeństwem a jednostką. Dla osób zajmujących się edukacją i promocją rozwoju człowieka badania w zakresie zagadnień związanych z rozwojem osobistym i/lub wpływem społecznym nigdy się nie kończą. Umiejętność zrównoważenia dwóch niezbędnych elementów rozwoju człowieka: postępu osobistego i socjalizacji staje się jednym z podstawowych wyzwań dla wszystkich, którzy pracują w edukacji, a w szczególności dla rodziców, nauczycieli i wychowawców (Formella, 2020). Osobiście jestem przekonany, że stwierdzenia te można w pełni odnieść do rzeczywistości społeczeństwa i Kościoła w Europie.

Zbigniew Formella SDB 

Homo Dei 1/2025

^[1] Pełna bibliiografia badań, na które powołuje się autor, jest dostępna w Redakcji Kwartalnika Homo Dei.